X
تبلیغات
زولا
جایگاه علوم و فنون دریایی و اقیانوسی - ..:: اقیانوس شناس::..
مـطالب، عـکس و فیـلم‌های دریـایـی را در ایـن صـفـحه مــجـازی ببـینید و لـذت بـبـریـد
جایگاه علوم و فنون دریایی و اقیانوسی
پنج‌شنبه 19 تیر 1393 ساعت 05:17 | نوشته ‌شده به دست مدیر (قادری)
جایگاه علوم و فنون دریایی و اقیانوسی


در سدهی جاری محیط های دریایی و اقیانوسی زمین، مانند فضای پیرامون این کره، به عنوان عرصه جدید تسلط بشر قلمداد شده اند. در حالی که از محیط فضا معمولا برای نقل و انتقال سریع، هم فیزیکی و هم مجازی، استفاده می شود، در محیط های دریایی به دلیل ویژگی های خاص خود، قابلیت های متعددی نهفته است .....

  در سدهی جاری محیط های دریایی و اقیانوسی زمین، مانند فضای پیرامون این کره، به عنوان عرصه جدید تسلط بشر قلمداد شده اند. در حالی که از محیط فضا معمولا برای نقل و انتقال سریع، هم فیزیکی و هم مجازی، استفاده می شود، در محیط های دریایی به دلیل ویژگی های خاص خود، قابلیت های متعددی نهفته است.
دریاها و اقیانوس ها مهمترین محیط برای حمل و نقل کالا هستند و هیچ جایگزینی برای ترابری کالا در آن ابعاد وجود ندارد.
این محیط ها محل تشکیل سامانه های اصلی جوی هستند. بنابراین دوره های خشکسالی، ترسالی و بسیاری از مخاطرات محیطی همچون سیل و توفان از دریاها و اقیانوس ها منشا میگیرند. محیط هایی دریایی و اقیانوسی 70 درصد مساحت کره زمین را شامل هستند. تولیدات زیستی در آنها علاوه بر سطح، در ستون آب نیز انجام می شود، از این رو امروزه دریاها و اقیانوس ها به عنوان منابع تامین غذای نسل های آینده در نظر گرفته میشوند.
اهمیت حوضه های دریایی و اقیانوسی در ترابری دریایی، تسلط نظامی، تغییر آب و هوا و تولیدات زیستی؛ نقش دریاها و اقیانوس ها در آینده ی بشریت را به یک نقش تعیین کننده بدل کرده است.
کشور ما(در شمال و جنوب)دارای بیش از 5790 کیلومتر )در مقیاس( 1:2500 خط ساحلی است. معادل یک چهارم مساحت کشور، دریای تحت حاکمیت وجود دارد و بیش از دویست میلیون کیلومتر مربع اقیانوس و دریای آزاد به صورت مشاع قابل بهرهبرداری است. بنابراین، می توان در تعاریف مصطلح علوم دریایی، جمهوری اسلامی ایران را کشوری بحری به حساب آورد.
به منظور تامین منافع ملی نیاز به شناخت دقیق جنبه های گوناگون دریاهای پیرامونی احساس میشود. با مطالعه و پژوهش و سپس برنامه ریزی راهبردی است که میتوان به اقتدار دریایی در حوزه های پیرامونی دست یافت. جهت دستیابی به اقتدار دریایی و حفظ امنیت و منافع ملی در حوزه ی دریاها توجه به موارد زیر اجتناب ناپذیر است:
-    گذر از یک رویکرد توسعهای خشکی محور به دریامحور و تبدیل دریا به محور توسعه
-    برخورداری از اطلاعات و یافته های تخصصی و علمی کافی از دریاهای پیرامونی جهت بهرهبرداری از فرصتها و مقابله با تهدیدات دریایی
-    فرهنگسازی، هدایت و آشناسازی مردم با دریا، و توجه دادن مردم به اهمیت گردشگری ساحلی و دریایی و زمین گردشگری دریایی
-    توسعه ی امکانات، تجهیزات و افزایش جمعیت شهری در نوارهای ساحلی
-    توجه به حوزه ی مطالعات و پژوهش های دریایی به عنوان زیر بنای تبدیل ایران به قدرت دریایی جهان
-    آموزش، پژوهش، تربیت نیروی انسانی متخصص و سرمایه گذاری بیش از پیش جهت تبدیل جمهوری اسلامی ایران به یک قدرت دریایی در همه ی ابعاد
-    آموزش دانش آموزان و ارایه متون علمی برای شناخت و آشنایی با پهنه های آبی کشور و جهان
منبع: سند راهبردی توسعه آموزش عالی کشور در حوزه علوم و فنون دریایی و اقیانوسی


هم در شمال و هم در جنوب شناخت ما از محیط های دریایی هنوز قابل توجه نیست. از این رو شناسایی محیط های دریایی پیرامون هم برای بهره برداری از منابع آن و هم برای پایداری زیستی و دفاع از این حوضه دارای اهمیت اساسی است.

دانش دریایی و شناخت بوم سامانه دریاها و نیز نحوه عملکرد اجزای تشکیل دهنده آن و شناخت ارتباطات متقابل این اجزا بدون شک ما را در بهره برداری صحیح تر و اقتصادی تر از دریاها یاری خواهد کرد. برای مطالعات اقیانوس شناسی و شناسایی بهتر دریاهای ایران با توجه به موقعیت جغرافیایی، سیاسی و فعالیت های اقتصادی آن به اطلاعات و مشاهدات اقیانوس شناسی نیاز است.
منبع: وب سایت پژوهشگاه ملی اقیانوس شناسی


اهمیت شناخت دریاهای پیرامونی
 
دریاها و اقیانوس¬ها منابع عظیم و ارزشمند کره زمین هستند و می¬توانند جایگزین منابع تجدید¬شدنی باشد. دریا¬ها نقش بارزی را در مسائل استراتژیک، دفاعی، سیاسی، اقتصادی، نظامی و توسعه ¬ای یک کشور بازی می¬کنند. جمهوری اسلامی ایران از شمال و جنوب توسط سه توده بزرگ آبی دریای کاسپین، دریای عمان و خلیج فارس احاطه شده است که به لحاظ  تمرکز مراکز جمعیتی، فعالیت¬های اقتصادی و هم چنین پایداری زیستی از اهمیت فوق‌العاده‌ای برخوردار هستند. این سه توده آبی به همراه دریاچه های داخلی از دیدگاه‌های مختلف، اهمیت راهبردی برای جمهوری اسلامی ایران دارند. دریای کاسپین در شمال کشور ایران بزرگترین توده محصور در خشکی می‌باشد و به صورت گسترده مورد بهره‌برداری کشورهای حاشیه‌ آن، ایران، ترکمنستان، قزاقستان، آذربایجان و فدارسیون روسیه قرار گرفته است. دریای کاسپین نقش بسیار مهمی را در شکوفایی اقتصادی ایران و کشورهای حاشیه‌ به جهت دارا بودن ذخایر مختلف انرژی، اراضی ساحلی و منابع عظیم دریایی و بایولوژیکی ایفا می‌نماید. جلگه های پیرامون کاسپین محیطی مناسب برای دامداری و کشاورزی بود و راه¬های جنوب و شمال آن ترابری کالا بین خاور و باختر را فراهم می¬کرد. از سده نوزدهم با بهره برداری صنعتی از نفت باکو حوضه کاسپین اهمیت بیشتری یافت. حوضه کاسپین اکوسیستم منحصر به فردی است که مطالعه زیستی و ویژگی¬های غیرزیستی آن مورد توجه بسیاری از دانشمندان می¬باشد. طول کنونی این آبگیر بسته (میان قاره¬ای) 1030 کیلومتر و عرض آن 200 تا 400 کیلومتر است. وسعت این دریا 390-378 هزار کیلومتر مکعب است که 44% ذخائر آبی دریاچه های کره زمین را تشکیل می دهد.
در بخش جنوبی جمهوری اسلامی ایران خلیج فارس مهمترین حوضة دریایی کشور در بین دریاهای پیرامونی است که علاوه بر اهمیت اقتصادی به لحاظ منابع انرژی، سواحل زیبا، منابع زیستی و از نظر دفاعی و استرانژیک مهمترین حوضه دریایی کشور محسوب می¬شود.
خلیج فارس پس از خلیج مکزیک و خلیج هودسن سومین خلیج بزرگ جهان بشمار می‌‌آید. جزایر مهم آن عبارت‌اند از: خارک، ابوموسی، تنب بزرگ، تنب کوچک، کیش، قشم و لاوان که تمامی آنها به ایران تعلق دارد. خلیج فارس و سواحل آن معادن سرشار نفت و گاز دارد و مسیر انتقال نفت کشورهایی چون کویت، عربستان و امارات متحده عربی است.
به همین دلیل منطقه‌ای مهم و راهبردی به شمار می‌آید. بندرهای مهمی در حاشیه خلیج فارس وجود دارد که از آنها می‌توان بندر عباس، بوشهر، بندر شارجه، دوبی و ابوظبی را نام برد. دریانوردی در خلیج فارس پیشینه بسیار طولانی دارد ولی نخستین مدارک قطعی در این زمینه به سده چهارم پیش از میلاد مربوط است.
 
وجود جنگل¬های حرا به عنوان مهم¬ترین عامل تولید اولیه در چرخه غذایی جانداران، وجود کلونی مرجان¬ها، زیستگاه برخی آبزیان منحصر به فرد از ویژگی¬های خاص خلیج فارس می‌باشد. خلیج فارس از طریق تنگه هرمز به دریای عمان متصل می¬شود، خلیج عمان با شکل مثلثی بین کشورهای عمان، ایران و پاکستان قرار گرفته است که بیشترین طول آن از شمال غرب تا جنوب شرق ٩٥٠ کیلومتر و بیشینه پهنای آن از شمال شرق به جنوب غرب حدود ٣٤٠ کیلومتر است. طول خط ساحلی ایران در مجاورت دریای عمان حدود 637 کیلومتر است و حداکثر عمق دریا در محدوده آب¬های ساحلی ایران در این ناحیه به بیش از 2000 متر می‌رسد. جلگه ساحلی ایران در مجاورت دریای عمان از حدود بندر عباس در تنگه هرمز تا گواتر در مرز با پاکستان امتداد می‌یابد. حداکثر عرض این جلگه به 30 کیلومتر می‌رسد.  بخش عمده ای از حاشیه دریای عمان از فلات قاره های باریک تشکیل شده که  پدیده فراچاهندگی(Upwelling) اتفاق می افتد.
دریاچه‌های داخلی نیز گرچه محدود و معدودند اما هر یک نقش به سزایی در رونق اقتصادی پیرامون خود و پایداری زیستی ناحیه ایفا می‌کنند. از این رو مطالعه و بررسی  پیکره های آبی  داخلی و پیرامونی  از جتبه های  گوناگون برای کشور ایران حائز اهمیت است.






دریای کاسپین

دریای کاسپین با وسعتی در حدود 400،000 کیلومتر مربع بزرگترین توده محصور در خشکی است و بهصورت گسترده مورد بهره برداری کشورهای حاشیه ی آن، ایران، ترکمنستان، قزاقستان، آذربایجان و فدراسیون روسیه قرار گرفته است. این پهنهی آبی نقش بسیار مهمی را در شکوفایی اقتصادی کشورهای حاشیهای به جهت دارا بودن ذخایر مختلف انرژی، اراضی ساحلی و منابع عظیم دریایی و زیستشناختی ایفا می نماید. دریای کاسپین از زمانهای قدیم ابتدا توجه بازرگانان و سپس توجه سیاحان دریایی را به خود جلب کرده است. جلگههای پیرامون کاسپین محیطی مناسب برای دامداری و کشاورزی بود و راههای جنوب و شمال آن ترابری کالا بین خاور و باختر را فراهم میکرد. از سده نوزدهم با بهرهبرداری صنعتی از نفت باکو حوضهی کاسپین اهمیت بیشتری یافت. حوضهی کاسپین، بومسامانهی منحصر به فردی است که مطالعه زیستی و ویژگیهای غیرزیستی آن مورد توجه بسیاری از دانشمندان قرار گرفته است. دریای کاسپین بزرگترین آبگیر بسته (میان قارهای) کره زمین که 1،030 کیلومتر طول و ( 200 تا 400 ) کیلومتر عرض دارد که 44 % ذخایر آبی دریاچه های کره زمین را تشکیل میدهد. تاریخچه ی دریای کاسپین به صورت حوضهی آبی بسته از حدود پنج میلیون سال پیش آغاز می شود. دریای کاسپین پیش از آن در مجموعه اقیانوس پاراتتیس قرار می گرفت که اکنون دریای مدیترانه، دریای سیاه، دریای آزوف و دریای کاسپین از باقیمانده های آن هستند. جنبش کوهزایی آلپی در دوران سوم سبب جداشدن نسبی حوضه پونتو - کاسپی (دریاهای سیاه، کاسپین و آزوف) از دریاهای آزاد گردید، بهطوری که کوه های قفقاز بزرگ به صورت جزیره ای در میان آنها قرار داشت. آب و هوای دریای کاسپین متاثر از موقعیت جغرافیایی آن، چرخه های جوی عبوری از روی آن و ارتفاعات سواحل دریا است. دریای کاسپین تقریبا در عرض های پایین قرار دارد به این دلیل مقدار قابل توجهی از پرتوهای خورشیدی را دریافت می کند. رژیم آب و هوای دریای کاسپین در بخش های جنوبی و باختری آن تحت تاثیر رشته کوه های البرز و قفقاز و در بخش های شمالی و خاوری متاثر از، استپ ها و بیابان ها است. شرایط آب و هوایی کاسپین توسط توده های هوای سرد قطب شمال، مرطوب دریایی از اقیانوس اطلس، خشک و سرد قاره ای از قزاقستان و گرم حاره ای عبوری از دریای مدیترانه و ایران تعیین می شود. سواحل ایران در جنوب دریای کاسپین به طول حدود 800 کیلومتر (در تراز 27 -)، تقریبا 8% از کل سواحل کاسپین را در بر میگیرد. در حالیکه بخش عمده سواحل کاسپین دارای آب و هوای بیابانی است، سواحل ایران با آب و هوای جنب حارهای مشخص است. بیش از 100 رودخانه از سواحل کاسپین به این حوضه می ریزند که عمدتا از سواحل شمالی، غربی و جنوبی هستند. مهمترین پدیده زمین ساختی ساحل ایران وجود رشته کوه البرز است که سواحل ایران را محاصره کرده و به واسطه چند گسل بزرگ با اختلاف ارتفاع زیاد از ساحل متمایز است. بستر دریا در سوی ساحل ایران نیز ساختاری ناهمگن دارد به طوری که در بخش مرکزی آن حوضهی پرژرفای کاسپین قرار م یگیرد. در این بخش ژرفای 100 متر در فاصله 7 تا 15 کیلومتری از ساحل واقع است. در بخش های خاوری و باختری ساحل ایران، بستر دریا کم شیب است چنانکه ژرفای 100 متر در بخش باختری در فاصله ( 20 تا 40 ) کیلومتری از ساحل و در بخش خاوری در فاصله ( 60 تا 70 ) کیلومتری آن قرار می گیرد. ناحیه ی ساحلی کاسپین در ایران در محدوده سه استان گیلان، مازندران و گلستان قرار میگیرد. با توجه به رشد روز افزون جمعیت، رشد اقتصادی و صنعتی ایران و کشورهای منطقه و پتانسیلهای بیشمار سواحل در توسعه کشور، تهیه یک برنامه مدون علمی ملی برای بررسی تاثیر متقابل سواحل – انسان و راهکارهای حفظ سواحل از تخریب و استفاده غیر علمی، امری اجتناب ناپذیر است.


خلیج فارس

خلیج فارس در امتداد دریای عمان و در میان ایران و شبه جزیره عربستان قرار دارد. عمیقترین بخش آن در نزدیکی تنگهی هرمز و به عمق بیش از 100 متر میرسد و سراشیبی آن در خلیج عمان است. این خلیج ( 200 تا 300 ) کیلومتر پهنا و سطحی در حدود 233،000 کیلومترمربع است. میانگین ژرفای آن حدود 35 متر و ژرف ترین نقطهی آن در کرانهی ایرانی تنگهی هرمز است که ژرفایی تا 165 متر دارد، ولی میانگین آن در کناره های محور ( 74 تا 92 ) متر است.
این خلیج از شرق از طریق تنگهی هرمز و دریای عمان به دریای عرب و اقیانوس هند راه دارد، و از غرب به دلتای رودخانه اروندرود، که حاصل پیوند دو رودخانه دجله و فرات و الحاق رود کارون به آن است، ختم می شود. کشورهای ایران، عمان، عراق، عربستان سعودی، کویت، امارات متحده عربی، قطر و بحرین در مجاورت خلیج فارس هستند. از دیدگاه زمینشناختی در حدود پانصد هزار سال پیش، صورت اولیه خلیج فارس در کنار دشت های جنوبی ایران تشکیل شد و به مرور زمان، بر اثر تغییر و تحول در ساختار درونی و بیرونی زمین، شکل ثابت کنونی خود را یافت. در دوران باستان قدمت خلیج فارس با همین نام چندان دیرینه خلیج فارس گهوارهی تمدن » : است که عده ای معتقدند ساکنان باستانی این .« عالم یا خاستگاه نوع بشر است منطقه، نخستین انسان هایی بودند که روش دریانوردی را آموخته و کشتی اختراع کرده و شرق و غرب را به یکدیگر پیوند داده اند. آب و هوای حاکم بر خلیج فارس خشک نیمهاستوایی است که در تابستان دما را تا 50 درجه سانتیگراد  رسانده و محیط بادخیزی را برای منطقه فراهم می آورد. در نتیجه در این حوضه رسوبات تبخیری و بادی فراوانی نهشته می شود. در واقع جریان های هوایی که از شمال باختری می وزد و « باد شمال » موسوم به مهمترین پدیدهی هواشناسی منطقه است، در قسمت های جنوبی تغییر جهت داده و به طرف شمال تمایل پیدا می کند. این بادها باعث بوجود آمدن امواج و جریان های سطحی می گردند. خلیج فارس پس از خلیج مکزیک و خلیج هودسن سومین خلیج بزرگ جهان بشمار می آید. جزایر مهم آن عبارتند از: خارک، ابوموسی، تنب بزرگ، تنب کوچک، کیش، قشم و لاوان که تمامی آنها به ایران تعلق دارد. خلیج فارس و سواحل آن معادن سرشار نفت و گاز دارد و مسیر انتقال نفت کشورهایی چون کویت، عربستان سعودی و امارات متحده عربی است. به همین دلیل
منطقه ای مهم و راهبردی بهشمار می آید. بندرهای مهمی در حاشیهی خلیج فارس وجود دارد که از آنها می توان بندر عباس، بوشهر، بندر شارجه، دوبی و ابوظبی را نام برد. اگرچه دریانوردی در خلیج فارس پیشینهی بسیار طولانی دارد، ولی نخستین مدارک قطعی در این زمینه به سدهی چهارم پیش از میلاد مربوط است.
وجود جنگلهای حرا بهعنوان مهمترین عامل تولید اولیه در چرخه غذایی جانداران، وجود کلونی مرجانها، زیستگاه برخی آبزیان منحصر به فرد از ویژگیهای خاص خلیج فارس است. بهلحاظ زمینریختشناسی تنگهی هرمز و خلیج فارس بخش یکپارچه ای از یک فلات قاره اند که در نزدیکی دریای عمان با شیبی تند به دریای عمان منتهی می شوند. قوس این تنگه رو به شمال و به طرف درون فلات ایران قرار دارد و در نتیجه بیشترین خط ساحلی آن در راستای کرانه های ایران قرار گرفته است. شیب بستر تنگهی هرمز به سمت جنوب است، به گونه ای که عمیق ترین بخش تنگه در مجاورت شبه جزیره المسندم و حدود 144 متر و در مجاورت جزیره لارک در ایران حدود 38 متر است. همچنین عمق تنگهی هرمز از شرق به غرب بیشتر می شود و در مجاورت دریای عمان به ناگاه شیب افزایش می یابد. تغییر تراز آب، افزایش فراوانی توفانها، افزایش دمای آب، افزایش بار معلق، کاهش آبدهی رودخانهای و افزایش مواد مغذی در آب از مهمترین پدیدههایی هستند که سواحل ایران در جنوب را تحت تاثیر قرار میدهند. افزایش کوتاه مدت تراز آب به دلیل توفان و امواج مرتفع میتواند مخاطراتی را برای ناحیه ساحلی به همراه داشته باشد. به علت نیمه بسته بودن خلیج فارس و محدودیت ابعاد آن، ظرفیت محیط در برابر تغییرات محیطی ناچیز است. از این رو وارد شدن تنشهای جدید به این محیط همچون افزایش دما و افزایش بار معلق سبب تخریب برخی زیستگاههای آن میشود. خلیج فارس مهمترین حوضهی دریایی کشور در بین دریاهای پیرامونی است که علاوه بر اهمیت اقتصادی به  لحاظ منابع انرژی، سواحل زیبا و منابع زیستی آن، از نظر دفاعی نیز مهمترین حوضهی دریایی کشور است. بسیاری از تهدیدهای بالقوه برای کشور نیز از ناحیه آبهای خلیج فارس میتواند صورت گیرد. در حالیکه دشمنان، شکست در خشکی را تجربه و دفاع جانانه مردم را لمس کردهاند، اکنون توسعه نیافتگی و عدم حضور دریایی، سبب شده است که شناخت کشورهای فرامنطقهای از محیط های دریایی پیرامون ما به مراتب بیشتر از شناخت ما از این محیطها باشد. از سوی دیگر آگاهی علمی از دریا و سواحل آن و آگاهی منجر به توسعه پایدار در ساحل و دریا و جمعیت حاضر در ساحل خود بهترین مدافعان کشور در مواقع تهدید هستند.


دریای عمان

خلیج عمان با شکل مثلثی بین کشورهای عمان، ایران و پاکستان قرار دارد. حداکثر طول آن از شمال غرب تا جنوب شرق 950 کیلومتر و حداکثر پهنای آن از شمال شرق به جنوب غرب حدود 340 کیلومتر است. این حوضهی کوچک اقیانوسی، باقیمانده یک اقیانوس وسیع قدیمی به نام تتیس است که به علت برخورد ورقهی عربی به اورازیا کوچک شده است. دریای عمان در جنوب ایران واقع است، از سمت غرب توسط تنگهی هرمز به خلیج فارس و از سمت شرق و جنوب شرقی به دریای عرب و اقیانوس هند وصل می شود. در جنوب دریای عمان، کشور عمان قرار دارد. طول ساحل ایران در امتداد دریای عمان، از خلیج گواتر تا بندر عباس، 784 کیلومتر است. شهرهای مهم حاشیهی این دریا در ایران چابهار و جاسک و در کشور عمان مسقط (پایتخت عمان) و صحار هستند. طول خط ساحلی ایران در مجاورت دریای عمان حدود 637 کیلومتر است و حداکثر عمق دریا در محدودهی آبهای ساحلی ایران در این ناحیه به بیش از 2000 متر می رسد. جلگه ساحلی ایران در مجاورت دریای عمان از حدود بندر عباس در تنگهی هرمز تا گواتر در مرز با پاکستان امتداد می یابد. حداکثر عرض این جلگه به 30 کیلومتر می رسد. از نظر ساختمانی این جلگه بخشی از واحد ساختمانی مکران بهشمار می رود که دارای پهنای پرنوسان و نابرابر در امتداد خود است. پهنای نابرابر این جلگه با سنگشناسی و ساختارهای زمینشناسی این ناحیه و نیز به حجم آبرفت رودها و وسعت حوضهی آبریز بستگی دارد. چین خوردگی های مکران در پنج نقطه به ساحل رسیده اند و ساحل را به شش قسمت تقسیم نموده اند و به همین سبب ساحل عمان به صورت شش جلگه جدا از هم در این ناحیه وجود دارد . خط ساحلی ایران در جنوب در محدوده چهار استان ساحلی خوزستان، بوشهر، هرمزگان و سیستان و بلوچستان قرار میگیرد. استانهای خوزستان و بوشهر در محدودهی خلیج فارس قرار میگیرند و استان سیستان و بلوچستان تنها با دریای عمان مرز ساحلی دارد. شهرستان چابهار مهمترین نقطهی جمعیتی و فعالیت اقتصادی استان سیستان و بلوچستان در خط ساحلی دریای عمان محسوب میشود.


چاپ این مطلب: کلیک کنید

(0 لایک)
 
برگه‌ها
دسته‌ها
نویسندگان
بایگانی
آمار
بازدیدکنندگان : 89722